توێژینەوە لە بواری دەرووندروستی كۆمەڵگەی كوردستان


د. رێدار محمدامین , , پرسە کۆمەڵایەتییەکان



د. رێدار محمدامین

ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان ــ كوردستان, لە 2/12/2013 پانێلێكی لەسەر قۆناخی یەكەمی توێژینەوەی دەروندروستی یان هەڵسەنگاندنی تەندروستی دەرونی كۆمەڵگەی كوردستانی سازكرد.

هەردوو بەڕێزان (دكتۆر ڕێدار محەمەد ئەمین) و (پرۆفیسۆری یاریدەدەر شێرزاد عەلی) سەرپەرشتنی توێژینەوەیەكیان كە لەسەر ئاستی شاری هەولێر ئەنجامدابوو كرد, ئەمە هەنگاوێكە بەرەو توێژینەوە لە بواری دەروونیی كۆمەڵگەی كوردستان كە دەبێ لە ساڵی دابێت تەواو بكرێت, ئامانجی ئەم توێژینەوە ئەوەیە كە بزانین لە ئەنجامی ئەو كارەساتانەی بەسەر كۆمەڵگەی كوردستاندا هاتوون هەر لە ڕاگواستن و تێكدانی گوند و شارەكانەوە بگرە تا دوای ئەنفال و ئاوارەكردنی خەڵك و ئەنجامەكانی شەڕی ناوخۆ و ئەو گۆڕانكارییانەی كە لە دوای ساڵی 1991 بەسەر كۆمەڵگەی كوردستاندا لە ڕووی دەروونییەوە هاتوون چەندە, هەروەها ئەو گرفتە سیاسییانەی كە لەگەڵ عێڕاق و دەورووبەر هەیبووە, گرفتە سیاسیەكانی ناوخۆ و پرۆسەی دروستكردنی حكوومەتی هەرێمی كوردستان و هەوڵدان بۆ ئیستقڕاركردن لە كیانی سیاسی لە هەرێمی كوردستان و ئەو گۆڕانكاریە كۆمەڵایەتیانەی بەسەر دانیشتوانی كوردستاندا دێن, بە تایبەتی پاش 2003 كە دەروازەیەكی ئابووری و كۆمەڵایەتی و سیاسی بەسەر كوردستاندا كرایەوە تا تێكەڵی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ببێت.

هەموو كۆمەڵگەكانی كە ئەم قۆناخە دەبڕن دەكەونە ژێر فشاری زۆری دەرونی و تووشی شێوان دەبن, ئەوەش بە ئاستی كاركردن و داهێنان و خوێندن و ئینسیجامی ناوخۆی كۆمەڵگەكەوە دیار دەبێت, هەموو ئەو وڵاتانەی كەوا كارەساتی گەورەیان بەسەر دێ دوای دەرباز بوون لە كارەسات بیر لە دیراسەكردن و چارەسەركردن دەكەنەوە.

لەو ڕاپۆرتەدا دەركەوت كە كۆمەڵگەی ئێمەش بە ئاستێكی بەرز كە دوو بەرابەری ستانداردی جیهانییە كەوتۆتە ژێر پاڵەپەستۆی دەرونی, دامودەزگەكانی تەندروستی و پەروەردە و كاروباری كۆمەڵایەتی كە هەر سێ وەزارەتی مەعنی دەگرێتەوە ئەوانیش ڕوانگەیەكی ڕوونیان بۆ یارمەتیدانی هاووڵاتیانی بەركەوتوو لە ڕووی دەروونیەوە نییە, هەروەها موئەسەسات و خەستەخانە و پسپۆری تایبەتیشمان لەو بوارەدا وەك پێویست نییە, ئەوە وایكردووە كە كۆمەڵگەی ئێمە لەو كێشەیەدا بمێنێتەوە و گرفتەكانیش وەكو خۆیان هەبن.

لە قۆناخی دووەمی ڕاپۆرتەكەدا هەرسێ پارێزگەكەی دیكەی كوردستانیش واتە (كەركووك, سلێمانی و دهۆك) دەگرێتەوە, نەتیجەی كۆتایی دەردەچێ, ئەوكات ئەنستیتۆكەمان هەموو ئەنجامەكانی توێژینەوەكە ڕادەگەیەنێ, مەبەستیش لەوە وشیاركردنەوەی كاربەدەستان و نوخبەی ڕۆشنبیر و دانیشتوانی وڵاتە لەو كێشەیەی كەوا هەیە.

ده‌ره‌نجامی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ بوو:

نەخۆشی دڵەڕاوكێ‌ و خەمۆكی دوو نەخۆشی بڵاون بە بەراورد لەگەڵ نەخۆشیەكانی تری دەروونی لە نێو هاووڵاتیانی شاری هەولێردا، بە تایبەت لە نێو ئافرەتانی خێزاندار و گەنجانی كەم دەرامەت. سەبارەت بە ڕێژەی دڵەڕاوكی بە گوێرەی تەمەنەكان، گروپی تەمەنی 18-29 زۆرترین ڕێژەی توشبوون بە هەردوو نەخۆشی دەروونی پیشان دەدات، دڵەڕاوكێ‌ 39,3%، كەچی ڕێژەی خەمۆكی 46.7% بوو. سەبارەت بە پەیوەندی نێوان نەخۆشیەكان و پارەی دەستكەوتوی مانگانە، ڕێژەی دڵەڕاوكێ‌ لەوانەی پارەی دەستكەوتوی مانگانەیان لە دوو ملیون دینار و بۆ سەرەوە بێت لە هەوان زیاترە كە 22%، بەهەمان شێوەش، رێژەی خەمۆكیش 16.7%.

چالاکییەکان