راپۆرتی گیروگرفتی پێكهاتەكانی كوردستان


سەرۆ قادر , , سیاسەت



سەرۆ قادر

كوردستان لە 12 پێكهاتە پێكدێت کە لە ڕاپۆرتەكانی پێشوودا ئاماژە بە ناوەكانیان كراوە. ئەوانەن كە لەسەر خاكی كوردستان دەژین و مێژووێكی دوور و درێژ و هاوبەشیان لەگەڵ كورد هەیە یان هەندێکیان هەر بۆخۆیان بەشێكن لە میللەتی كورد.
بەشێوەی سەرەكی ئەو پێكهاتانە كێشەكەیان لە كوردستان زۆر زەق بۆتەوە، ئەوانە لەڕووی دینی و نەتەوەییەوە لە زۆرینەی دانیشتوانی كوردی كوردستان جیاوازن. زۆرینەی دانیشتوانی كوردی كوردستان كوردی سوننەن، بەپێی مێژووی هاوبەش هەر لە زەمانی ئیمپراتۆری عوسمانییەوە میر و ئاغا وهەندێك لە سەرۆك عەشیرەتەكانی کورد كەوتوونەتە چوارچێوەی ئەو هەڵمەت و هێرشە زاڵمانەی كەوا بە ڕاسپاردەی عوسمانییەكان و فتوای هەندێك لە مەلاكان، هێرشكراوەتە سەر پێكهاتەكانی غەیرە دینی وغەیری مەزهەبی سوننە. ئەم مێژووە مێژووێكی خوێناوییە، پڕ لە زوڵم و زۆر و پڕ لە داگیركردنی زەوی و زارە، بە نسبەتی هەندێك لەو پێكهاتانە فەرمانیشی تێدایە، واتا هەڵمەتی قڕكردن و كوشتاری گشتی، هەربۆیە پێكهاتەكانی كوردستان ئەوانەی كە برینیان هەیە، ئەم برینە زیاتر بە درێژایی تەئریخ لە كوردی مسوڵمانی سوننەی دەزانن. هەربۆیەش كاتێك كە دەچینە ناو تەونی مێژوو و درووستبوونی ناسنامەیان لە ڕاستیدا زوڵمێكی دینییە بەرامبەریان كراوە. لە ستەمی دینیشدا ستەمی دینی ئیسلامی لە ڕێی مەزهەبی سوننەوەیە كە بە دەستی كورد لە ناو كوردستان كراوە.
بە درێژایی مێژووی نزیك بە 500 ساڵی ڕابردوو هەموو پێكهاتەكانی كوردستان لەلایەن ئیمپراتۆری عوسمانییەوە فەرمانی تەحدیدكردن یان تەمبێكردن یان كوشتاركردنیان دراوە، ئەو فەرمانانە لەلای والییەكانەوە جێبەجێكراوە، زۆربەی جار هەر بە عەشیرەتەكانی كورد كردوویانە. فتواكانیشیان تەرجەمە كردووەتە سەر زاری مەلاكانی كوردستان، هەندێ جار هەندێك یەكەی سەربازی عوسمانیشی تێدابووە كە لە موسڵەوە یان دیاربەكر و بەدلیسەوە هاتوون و سەركردایەتی هێرشەكەیان كردووە. بەڵام لە كردەوەدا ئەوەی بەر پێكهاتەكان كەوتووە هەر ڕووی كورد دیاربووە، كارەكەش بە ناوی دینی ئیسلام و غەزا و لەنێوبردنی خەڵكی مورتەد و كافرەوە كراوە. ئەوە وایكردووە حەساسییەتێكی دیار بەرامبەر بە كوردی سوننە كە زۆرینەی دانیشتوانی كوردستانن دروستببێت و ناوی ئیسلامی سوننە و كورد وەك یەكتر دێنن. هەر ئەوەشە كە وایكردووە بۆ نموونە پێكهاتەی ئێزدی سەرباری ئەوەی كە بە دیرۆکی كوردیی زۆر ڕەسەنن، بەڵام ناسنامەیەكی دیكەیان بۆ خۆیان لە دەرەوەی ناوی كورد دروستكردووە كە زۆربەی ئێزدییەكان پێوەی پابەندن و ئاسوودەن كاتێك پێیاندەگوترێت ئێزدی.
ئەم دۆخە حاڵی شەبەكەكانیش دەگرێتەوە كە لەڕووی پێكهاتەییەوە كوردن یان ژیانیان لە نێو كوردستاندا بووە. بەشێوەیەكی خەفیفتر دینی یارسان یان كاكەییەكانیش هەمان دۆخیان هەیە، هەرچەندە چونكە زۆربەی پەیڕەوانی دینی یارسان لە كوردستانی ڕۆژهەڵات دەژین كە سەر بە ئێرانە، لەوێ جۆری پەلاماردان و کوشتارەكەیان لەسەر دەستی دەوڵەتە مەركەزییەكانی ئێران بووە. بۆیە جۆرێك لە دابڕان لە بەینی دروستبوونی ئەو تەئریخەی كە ئاماژەم پێكرد لەگەڵ ئەوێندەرێ (ڕۆژهەڵاتی كوردستان) هەیە. بەڵام ئەو كاكەییانەی لە بەشی كوردستانی باشوور(هەرێمی كوردستان) دەژین تا ئەو دواییەش نەیاندەوێرا خۆیان ئاشکرا بكەن، بەڵام كاتێك لەگەڵیان دادەنیشی یان لێكۆڵینەوەی مەیدانییان لەگەڵ دەكەیت، هەمان داخ و كەسەریان هەیە كە ئێزدییەكان بەرامبەر كوردی مسوڵمانی سوننە هەیانە. شتێكی لەو بابەتە لە ناڕەزایەتی و دڕدۆنگی لەلای كوردی شیعەی ناو كوردستانی عێراق بەرامبەر بە كوردی سوننە هەیە. هەموو ئەوانە وایانكردووە ئێزدییەكان و كاكەییەكان و شیعەكانیش زۆر بە ئاسانی نایەنە سەر شاڕێی بیری نەتەوەیی سیاسیی ئەم زەمانە، بەبێ تەسفیەكردن و پاككردنەوەی ئەو مێژووەداغدارەیان.
ئەو پێکهاتانە لە پاڵ كوردبوونیان خۆیان بە ناسنامەکەیان دەهێننە پێشەوە و گرفت و كێشەی تایبەتیان هەیە. لەگەڵ ئەواندا هەڵبەت پەیڕەوانی دینی مەسیحی كە لە میللەتی جیاجیا و مەزهەبی جیاجیان، هەمان ئێش و ئازاریان بەدەست كوردی سوننە، هەیە بە تایبەتی ئاشوورییەكان و ئەرمەنییەكان زۆر داخدارن بەدەست ئەم دیرۆکەوە. بۆیە ئەگەر بمانەوێت پێكهاتەكانی كوردستان لەم سەردەمەدا لەلایەن سەرۆكی هەرێمەوە بایەخیان پێ بدات، پێویستە تێگەیشتنێک لەم مێژووە هەبێت، بەبێ ئەمە لە ناسنامە و خواستەكانیان تێناگەین، ئینجا دەبێ بێینە سەر تێگەیشتن لە كێشەكانیان.
بۆ تەسفیەكردنی ئەم دیرۆکە پێویستە كار بكرێ تا ماوەیەكی دیكە سەرۆكی هەرێمی كوردستان بەڕەزامەندیی حزب و پەرلەمانی كوردستان، بیر لە داوای لێبوردنێكی تەئریخی لە ئازاردانی پێكهاتەكان بكاتەوە. ئەوەش بەو ئەندازەیە كەوا دەكەوێتە سەر شانی كورد لەو دیرۆکە خوێناوییەدا. هەڵبەت لەوانەیە ئەوە موناقەشەیەك دروستبكات و بۆ نموونە بگوترێ ئەوكات حكومەتی هەرێمی كوردستان نەبووە.لە ڕووی توڕاسەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان خاوەنی مێژووی كۆمەڵگەی كوردستانە و ئێستا كێشەكانی بۆ ئەم حكومەتە بەجێماوە، بۆیە پێویستە چارەسەر بكرێت. لە دونیاشدا وەك عادەت وایە، لە چوارچێوەی باوەڕی لێبوردەییدا (تۆلێرانس) ستەملێكراو بە سۆز و داخی ئینسانییەوە مێژووەكەی باسدەكرێت و هاوسۆزیی لەگەڵ دەكرێت. لە هەمان كاتدا ڕۆشەنگەری و ڕۆشنبیرییش لە ڕێی پەروەردە و شێوەكانی دیكەی پەروەردەوە بەناو میللەتدا بڵاودەكرێتەوە تا هەموو میللەت باوەڕیان بەو هاوسۆزی و لێبوردەییە بێت. ئەگەر داوای لێبوردنیان لێ بكرێت كێشەكە قەپات دەكرێت و لەم سنوورەوە وەكو هاووڵاتی داخلی پڕۆسەی دروستبوونی نەتەوە و هاوڵاتی دەبن.
لە كوردستان ڕوانگایەكی لەم بابەتە زۆر پێویستە، بە تایبەتی لەگەڵ پێكهاتەی ئێزدی كە دەبێ دان بە ناسنامەی ئێزدی بوونیان بنرێت و ئەو كێشە ئەرزییانەی هەیانە لە ناوچەی شێخان و باعەدرێ و شنگال زۆر بە جورئەتەوە بۆیان چارەسەر بكرێت، ئەو گوند و خاكەی مڵکی ئەوان بووە و داوای دەكەنەوە، پێویستە بۆیان بگێڕدرێتەوە. جا ئەوە لەڕووی ئیدارییەوە موعالەجەی تایبەتی دەوێت. ئەو پرسە دیتە پێسەوە ئەوان چەند دەتوانن بەشداربن لە خۆبەڕێوەبردندا بە تایبەتی كە ئەو ناوچەیە دەبێتە ناوچەی ژیانی پێكهاتەكانی مەسیحی و شەبەكیش. ئەوەی پێیدەگوترێت دەشتی نەینەوا.
دووەمین پێكهاتە كە لەگەڵ ئێزدییەكان زۆر دەنگیان دەڕوات ، مەسیحییەکانی كوردستانن كە پێكدێن لە ئاشوری و كلدانی و ئەرمەنی. ئاشوری و كلدانی زۆرن بەڵام ئەرمەنییەكان كەمن. پێویستە گوێیان بۆ بگیرێت چۆن مێژووی خۆیان لەگەڵ كورد باس دەكەن، چۆن باسی ئەو ستەمە دەكەن كە لێیان كراوە.پێویستە بە سنگێكی فراوان ئەو تەئریخە پڕ ئازارە داوای لێبوردنی لێ بكرێت. بۆ ئەوە مەبەستەش ئەوەی كە دەکرێ بۆ ئەم زەمانە بەكەڵكی ژیان بێت ئەوەیە كێشە ئەرزییەكانیان چارەسەر بكرێت، لە عەنكاوە، لە كۆیە، سلێمانی، دیانە، ناوچەی بادینان و دەشتی نەینەوا. ئاشورییەكان لەو بابەتە بە تایبەتی زۆر حەساسن و كێشەكەیان گەیاندۆتە ئاستی نێودەوڵەتی و كەنیسە نێودەوڵەتییەكانیش پشتیوانییان دەكەن و دەستیان دەگاتە فاتیكانیش. هەر وەكو چۆن ئێزدییەكانیش دەرگایەكی نێودەوڵەتییان بۆ کراوەتەوە زۆر بە ئاسانی دەنگیان دەگاتە هەموو دونیا، بەتایبەتی كە ئێستا لە هەندێك وڵاتی ئەوروپا بە تایبەتی ئەڵمانیا و ئەرمینیا بنكەی سەرەكییان هەیە، هەروەها دوای فەرمان داعش بۆ سەر شنگال، یەكێك لە سەفیرەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان (نادییە موراد)ە كە ئافرەتێكی ئێزدییە و مێژووەكەی ئاشکرایە. ئەو لەسەر پێكهاتەی ئێزدی كاردەكات. بۆیە ئەم دوو پێكهاتەیە(ئێزدی و مەسیحی) دەنگ و كەناڵیان لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەیە.
هەڵبەت پێكهاتەكانی دیكە بە شێوەی جیاجیا كەناڵی خۆیان هەیە، بۆ نموونە توركمانەكان لەڕێی توركیاوە دەتوانن هەم فشار درووستبكەن، هەم دەنگیان بگات بە هەموو شوێنێك. شەبەك پتر لینكی خۆی لەگەڵ عەرەبی شیعەی عێراق تێكەڵكردووە، بەڵام چارەنووسیان هەر لەگەڵ كوردستاندایە. سەبارەتكاكەییەكان پێویستە یارمەتی بدرێن خۆیان ڕێكبخەن وئاشکرا بكەن ئینجا بپارێزرێن. ئەگەر كێشەی زەوی و گوندیان هەبێت بۆیان چارەسەر بكرێت. بۆ ئەو مەبەستە هەر بە قسە کردن ئەو كێشانە چارەسەر ناكرێن، پێویستە سەرۆكی هەرێمی كوردستان ڕاوێژكاری تایبەتی خۆی لەو پێكهاتانە هەبێت و ئەنجوونێكی راوێژكاری پێكهاتەكان هەبێ كە لە كەسانی شارەزای خۆیان پێكهاتبێت، نەك ئێمە دەستنیشانیان بكەین. ئەگەر بەم شێوەیە بچینە پێشەوە دەكرێ دوای چارەسەربوونی عەمەلی، چارەسەربوونی فكرییش دەستپێبكرێت، ئەویش لە پەروەردەی كوردستاندا ناوی ئەو پێكهاتانە بخوێندرێت، كێشەكانیان لە مێژوودا بخوێنرێت وەك هاووڵاتی بەرگرییان لێ بكرێت، ئەو بەرگرییەش پەروەردەیی و مێژوویی و فكری بێت، تاكو نەوەكانی داهاتوو بە كێشەی خۆیانی بزانن و هەمیشە بەڕێزەوە سەیری پێكهاتەكانی كوردستان بكەن، جا پێكهاتەكان چ دینی، مەزهەبی و چ نەتەوەیی جیا لە كوردستان بن.
بۆنموونە ئەگەر بە كردەوە دەست بە چارەسەری بكرێت كێشەی زەوی و نوێنەرایەتی لە عەنكاوە وەربگرین. عەنكاوە گەورەترین شاری مەسیحییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە لوبنان شارێكی بچووكتر لە عەنكاوە هەیە بەناوی (بەكركێ) كە ناوەندە دینییەكانی كلێسای مارونی لەوێ دادەنیشن. بەڵام عەنكاوە گەورەترین شاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی مەسیحییانە و جێی بایەخی مەسیحییەكانی دونیایە بە فاتیكانەوە، بۆیە زۆر گرنگە ئەو تەجاوزانەی ئێستا لەسەر شاری عەنكاوە و زەوییە كشتوكاڵییەكانییان هەیە، بۆیان بگێڕدرێتەوە و بیر بكرێتەوە لە هەڵبژاردنەكاندا نوێنەری ڕاستەقینەی خۆیان بێنە پەرلەمان و ئەنجوومەنیشارەوانییەكان. ئەوكات بێگومان تێکەڵبوونی (اندماج) پێكهاتەی مەسیحی بە كوردستانەوە پتەوتر دەبێت. ئەو ڕوانگایە نوێیە هەڵبەت هەندێك ماندووبوون دروستدەكات ئەویش ئەوەیە نوێنەری ڕاستەقینەی پێكهاتەیەک بە ئاسانی ڕازی ناكرێت، موناقەشە دەكات، ڕای تایبەتی خۆی دەبێت بەڵام لە هەموو حاڵەتێكدا لە چوارچێوەی بەرژەوەندییەكانی خۆیان دەرناچن كە بەرژەوەندییەكانیان لە هەرێمی كوردستان و لە هەولێر و بادینانە بە شێوەی تایبەتی.
بۆئاشورییەكان پێویستە لە ڕێگەی لیژنەیەکی ناسیاسی و ناحكومییەوە لێکۆڵینەوەیەکی باش بكرێت، دوای تێگەیشتن، ئەو كێشەکانیان چارەسەربكرێت، بۆ ئەوەی چیتر ئاشووری لە كوردستانەوە نەچن لە بەغدا سەنگەر لە هەرێمی كوردستان بگرن. دەبێ ئەو پشووە پەرە پێبدەین كە ئەوانە هاووڵاتی ئێمەن، خاوەنی ئەم خاكەن ، لە مێژوودا زوڵمیان لێكراوە، هەندێك لەو زوڵمانە كورد لێی بەرپرسە، بۆیە بەداخەوە پێویستە داوای لێبووردن بكەین. هەندێك لەو ستەمە لەسەردەستی ئیمپراتۆری عوسمانی و دەوڵەتە نوێیەكەی عێراق كراوە دوای ساڵی 1920 بەولاوە. ئەوەی كە بەشی ئێمەیە بەشی خۆمان دەتوانین چارەسەری بكەین.
پێویستە ئاوها تەماشای كێشەكە بكەین، لەوێوەیە لەگەڵ ڕیفۆرمی گشتی لە دۆخی ئابووری و كۆمەڵایەتیی كوردستاندا پێویستە بایەخ بە گەشەپێدانی ئابووریی ناوچەكەشیان بدرێت لەگەڵ هەموو كوردستان بۆ ئەوەی هاوسەنگیی هەبێت و ڕێگە بكرێتەوە كە كارسازەكانی ئەوان لە موناقەشە و مونافەسەی ئابووری لە كوردستاندا بەشداربن، بە ئەندازەی خۆیان وەك هاووڵاتییەك ڕێگەیان لێ نەگیرێت و فەرق و جیاوازیی دینی و نەتەوەیی نەكرێت. ئەگەر گەشەسەندن هەبێت زۆر بە ئاسانی ئەو پێكهاتانە ئامادەیی پەیدا دەكەن لە سنووری حەساسییەتی ناسنامەی مێژوویی خۆیان تێپەڕن و وەك كوردستانییەك ڕەفتار بكەن، لە هەمان كاتدا شانازی بە ئینتیمای نەتەوەیی و دینی و مەزهەبیی خۆیشیان بكەن. لە بارودۆخێکی ئاوهادا تێكەڵ دەبن لەگەڵ كۆمەڵگەی كوردستانی و تواناییەكانیان دەبوژێتەوە. ئەم پێشنیارە وەكو سەرەتایەك بوو بۆ چارەسەری كێشەی پێكهاتەكان لە كوردستان.

چالاکییەکان

دەستووری خۆتان بناسن

Thursday 28 December 2017