پارادیپلۆماسیی كوردستان و پێداچوونەوە بە بنەماكانیدا

پارادیپلۆماسیی كوردستان و پێداچوونەوە بە بنەماكانیدا


ئاسۆ عەباس زادە , , سیاسەت



 

ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدانی كوردستان IRDK، ڕۆژی چوارشەممە 2019/9/18 سەمینارێكی لەبارەی (پارادیپلۆماسیی كورد و پێداچوونەوە بە بنەماكانی) بۆ (ئاسۆ عەباس زادە) ماستەر لە سیاسەتی نێودەوڵەتیی زانكۆی ساوسهامپتۆنی بەریتانی، لە هەولێری پایتەخت سازكرد.

سەمینارەكە لە دوای ئەو لێكۆڵینەوەیە بەسترا، كە (ئاسۆ عەباس زادە) لەژێرناونیشانی (پارادیپلۆماسیی هەرێمی كوردستان و پڕۆژەی دەوڵەتسازی) لە گۆڤاری ئاكادێمی میدل ئیست جۆرناڵ لە واشنتن لە ساڵی 2017دا بڵاویكردۆتەوە.

لە پێشباسدا سەرۆ قادر بەرپرسی گشتیی ئەنستیتۆ ڕوونكاریی ئەوەی دا سەمینارەكە بەشێكە لە زنجیرەی ئەو دۆسیە كراوەیەی ئەنستیتۆ دەمێكە بە توێژینەوە كار لەسەر لێكۆڵینەوە لە كایەی دیپلۆماسیی كوردستاندا دەكات و تاكو ئێستاش دۆسیەی لێكۆڵینەوە لە دیپلۆماسی و پارادیپلۆماسیی كوردستان لەلایەن ئەنستیتۆوە كاری لەسەردەكرێت.

زادە پێیوایە پرسیار گرنگییەكی تەوەری و سیستەماتیكی هەیە لە لێكۆڵینەوەی دیپلۆماسیی كوردستاندا، ئەم جۆرە لە وزەی لیكۆڵینەوە بەشێوەیەكی میتۆدی، دەرگای گەیشتن بە كۆمەڵێك دەرئەنجامی زانستی دەكاتەوە. ساڵانی 2014-2015 دوندی سەرهەڵدانی دیپلۆماسیی كوردی بوو، لە هەموو ناوەندەكانی لەندەندا ئەو پێگە و هاوكاری و هێزەی كورد لەبەرانبەر هێرشی داعشدا باسدەكرا. ئەوەش پرسیاری ئەوەی لەلا وروژاندین كە ئەمە چیە نەتەوەیەكی بێ دەوڵەت دەكاتە سەرباس و قسەی سەر زاری ناوەندەكانی لێكۆڵینەوەی بیانی؟

ئێمە ڕووبەڕووی دوو پرسیاری سەرەكی دەبینەوە، یەكەمیان ئەوەیە كورد چۆن لەو توانا و پێگە سنووردارەی خۆی دەتوانێت كاری دیپلۆماسیی خۆی بخاتە سەرپێ؟ دووەمیان ئەوەیە ئایا چ پەیوەندییەك لە نێوان دیپلۆماسیی كورد و پڕۆژەی دەوڵەتسازییەكەی بەدی دەكرێت؟ دیارە لە سیستەمی جیهانیدا دیپلۆماسی زیاتر ڕێگە بە ئەكتەری دەوڵەت دەدات لە جموجۆڵ و پەیوەندیدا بێت، بەڵام لە سەردەمی نوێدا تا ڕاددەیەك ئەكتەرە نادەوڵەتییەكانی وەكو كۆمپانیا و ڕێكخراو و هەرێمەكانیش پەیوەندی دەبەستن، هەر ئەوەشە ڕێگەی بە كورد داوە پەیوەندیی دیپلۆماسیی خۆی ببەستێت، تا ئەو ڕاددەیەش ڕۆیشتووە هەندێك لە ئەكادێمییەكان و سیناتۆرەكان بڵێن هەرێمی كوردستان دەوڵەتێكی دیفاكتۆیە.

دیارە لەڕووی دەستوورییەوە، بەپێی ماددەی 121ی دەستووری عێراق، حكومەتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت بەش و نوێنەری لە یەكە دیپلۆماسییەكانی عێراق لە دەرەوەدا هەبێت. هەرچەندە دەستوور ئەو مافەی سنووردار كردووە لە جوڵە و دەستڕۆیشتوویی دیپلۆماسیی كورددا، بەڵام لە ڕاستیدا هەرێمی كوردستان زیاتر لەوە مامەڵەی كردووە و توانیویەتی 14 فەرمانگەی پەیوەندییەكان لە وڵاتانی كاریگەر لە دەرەوە بكاتەوە، ئەوەش پەیوەندی و كاریگەریی بەرفراوانی درووستكردووە، بۆیە دەشگوترێ ئەوەی حكومەتی هەرێم لە ڕێگەی فەرمانگەی پەیوەندییەكانی دەرەوە دەیكات، لە دەرەوەی ئەو دەسەڵاتەیە كە پێیدراوە، بەڵام هەرچۆنێك ئەمە بە زیان بۆ عێراق لێكدرابێتەوە، بۆ كورد باش شكاوەتەوە. بۆیە دەشێت بڵێم دیپلۆماسییەتی كوردستان پاكێجێكی تا ڕاددەیەكی بەرچاو ڕێكخراو و ئامانجدار بووە.

كورد لە 2003ەوە بەرەو دواوە، پێویستی بە ژێرخانێكی ئابوری گرنگ هەبوو، چونكە بنەمایەكی ئابوری گرنگ نەبوو پشتیوانی سیاسی و دیپلۆماسیی كورد بكات، بۆیە گەیشتن بە دەرەوە لەڕووی ئابورییەوە بۆ بونیادنانی ئابوورییەكی نوێ، پێویستی بە پەیوەندیگرتن بوو بە دەرەوە، ئەوەش بە بێ دەزگای دیپلۆماسی نەدەچۆسەر. ئەوەش وایكرد لایەنی دەرەكی بێنە ناو ئابوریی كوردستانەوە و كاری هاوبەش درووستبێت، بۆ نمونە توركیا لانی كەم بەهۆی ئەو پەیوەندییە ئابورییەوە نەیتوانی دژایەتی كورد بكات. سیاسەتی ئابوریی كوردستان كە لەلایەن ئەكادێمیای دەرەوەی وڵاتەوە باسكراوە، ماكی بەهێزكردنی دیپلۆماسیی كوردستان بوو، چونكە كۆمپانیاكانی وزە ڕأستەوخۆ هاتنە هەرێمی كوردستانەوە، چونكە پڕ قازانجترین وزەی بۆ دەرەوە دابینكرد و ڕێژەیەكی بەرزی لە قازانج بۆ كۆمپانیاكان دابینكرد، ئەوەش هۆكاری ئەوە بوو دەیویست ئەم سیاسەتی وزەیە بە فەرمی بناسێنێت، چونكە جگە لەم ڕێگەیە هیچ ڕێگای دیكە نەبووە كورد دیپلۆماسییەتی خۆی پێ پێشبخات، نە خاوەنی دەوڵەت بووە، نە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە وەكو یەكەیەكی دەوڵەتی سەیركراوە. ئەوەش لەوەدا كورت دەكرێتەوە "ئابوری كوردستان لەگەڵ دەرەوەدا، هێندەی لە خزمەتی دیپلۆماسییەت و ناسنامەی كورددایە، هێندە بۆ قازانج و خودی ئابوری نیە" ئەم دیاردەیەش بوو شاند و كەسایەتییە سیاسییەكانی كوردستانی بردە دیدار و كۆبوونەوە جیهانییەكان.

زادە لەبارەی ناسنامەی نەتەوەیی پەیوەست بە دیپلۆماسییەوە پێیوایە ئامانجی باش بەدیهاتوون. ئەوەش لەڕێگەی ناشنال سیمبولیزمەوە بووە، كورد توانییویەتی بە جیهان بڵێت ئێمە خاوەنی زمان و ناسنامە و كلتوری خۆمانین، ئەوەش لە هەڵسوكەوت و گوتار و جلوبەرگ و هەڵدانی ئاڵا ڕەنگیداوەتەوە. لە بەرانبەردا كورد لە زۆر وێستگەدا وەكو سەرۆكی وڵاتان و وەفدی دەوڵەتان پێشوازیان لێكراوە و پرۆتۆكۆڵیان بۆ ڕێكخراوە، ئەوەش دەرخەری قبوڵكردنی كوردە لەڕووی شوناس و ناسنامەكەیەوە لە دەرەوەی وڵات.

لەسەردەمی شەڕی داعشدا، ئەو دیپلۆماسییە زیاتر دەچێتە سەرەوە، بە تایبەت كە وڵاتان لە پەیوەندییەكی بەهێزدا بوون لەگەڵ هەرێمی كوردستان و پێشمەرگەدا بۆ ڕووبەڕووبونەوەی داعش، ئەو هاوكارییەی ئەمریكا لەڕووی هێزی ئاسمانییەوە كردی، دوای ئەوەی مەترسی هێرشی داعش بۆ سەر هەولێر درووستبوو، جۆرێكە لە هاوكاری كە زۆر دەوڵەت ناتوانن لەلایەن ئەمریكاوە بەدەستیبهێنن. كاتێكیش هەرێمی كوردستان هێزی سەربازی و یارمەتی لۆجیسیتی بە توركیادا نارد بۆ كوبانی، ئەوەش كارێكی گرنگی دیپلۆماسی بوو، چونكە كورد دەوڵەتی نیە، لەكاتێكدا هەماهەنگی و ڕازیبوونی توركیا و وڵاتانی دیكەشی بۆ مەیسەر كرابوو.

لەبارەی پەیوەندیی دیپلۆماسیی كورد بە دەوڵەتسازییەوە، لە لیكۆڵینەوەكانمدا دەردەكەوێت كە پەیوەندیی دیپلۆماسیی كورد لە خزمەتی ئەوەدابوو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئامادە بكات ریفراندۆم و سەربەخۆیی كوردستان قبوڵبكات، دیارە ڕیفراندۆمیش بەرئەنجامێكی بەرچاو و گەورە بوو لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا. هەرچەندە بەربەستی گەورە هاتنە بەردەمی كورد. گرنگترین بەربەستە سەرەكییەكانی ئەو دیپلۆماسییەتەی كوردستان، نەبوونی یەكگرتوویی و یەكگوتارییە، ئەگەر كورد لە دەورانی ڕیفراندۆمدا یەكگرتوو بوایە، ئەو گرفت و شكستانەی درووستبوون، ڕوویاننەدەدا.

هەروەها دابیننەكردنی یاسا و نایەكگرتوویی هێزی سەربازی لە هەرێمی كوردستاندا، بەربەستێكی دیكەی ئەو دیپلۆماسییەیە. دیارە ماكس ڤێبەر پێیوایە بەربەستی سەرەكیی دامەزراندنی دەوڵەت بوونی فرەهێزی و نایەكگرتووییە لە هێزی سەربازیدا.

بەربەستێكی دیكەی دیپلۆماسی و دەوڵەتسازیی كورد ئەوەیە وڵاتان پەیوەستن بە دۆخی باوەوە، واتا ئەو دۆخە جوگرافی و سیاسییەی هەیە دەیانەوێت وەكو خۆی بمێنێتەوە لە بەرانبەر پڕۆژەی دابەشكردنی دەوڵەتەكاندا خۆپارێزن. بەڵام ئەوەش نابێتە هۆی نائومێدبوونی كورد، بۆ نمونە دەبینین كۆسۆڤۆ دژایەتی زۆر كرا بۆ سەربەخۆیی، بەڵام دواتر بیست وڵاتی زلهێزی جیهان پشتیوانیان كرد.

ئاسۆ عەباس زادە، لە كۆتایی قسەكانیدا، كۆمەڵێ ڕاسپاردە بۆ باشتركردنی كایەی دیپلۆماسیی كوردستان دەخاتە بەرچاو و دواتریش لەلایەن ئامادەبووانەوە گفتوگۆ و پرسیار لەسەر باسەكە كران.