سمیناری (ئاسۆ كەریم) لەبارەی ریفراندم

سمیناری (ئاسۆ كەریم) لەبارەی ریفراندم


ئاسۆ کەریم , , سیاسەت



ئه‌نستیتۆی توێژینه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدان ــ كوردستان، ڕۆژی 24/5/2014 سیمینارێكی ده‌رباره‌ی (مافی ئەنجامدانی ریفراندۆم) بۆ بەڕێز (ئاسۆ كەریم) سازكرد.

ئاسۆ كەریم:

من باسی مافی چارەی خۆ نووسین وەك ئەوەی ڕیشە مێژووییەكەی چیە چۆن لە مەبدەئێكی ئەخلاقی و سیاسییەوە بووە بە مافێكی یاسایی ناكەم، لە پێشتردا زۆر باس لەم بارەوە نوسراوە و  نامەی دكتۆرا و نامەی ماجستێر لەسەر نوسراوە و لە بەشێك لەم نامانەدا باسی مافی چارەنووس و بنەما یاسایەكەی چۆنەو پێشكەوتنە مێژوویەكەی چۆنە كراوە، ئەگەر بمانەوێت دەتوانین بگەڕێنەوە بۆ ئەو نامانە كە لەوێدا دەكرێ كۆمەلێك پرسیار وەڵام بدرێتەوە وەك ئەوەی گەل چیە؟ ناوەڕۆكی ئەم مافە چیە؟ ئەو مافە كێ دەتوانێت پیادەی بكات، بەرامبەر بەكێ پیادە دەكرێت، ئەمانە كۆمەڵێك پرسیارن دەكرێت لەوێدا وەڵام بدرێنەوە. بەڵام ئەوەی من خۆم تێدەگەم ئەوەیە، لەنێوان كەسانی سیاسی و یاسایدا بڕاوەتەوە، هیچ خیلافێك نیە سەبارەت بەو وڵاتانەی یان ئەو هەرێمانەی مستەعمەرەبوون هەموویان سەربەخۆیی خۆیان وەرگرت، بەتایبەتی لەدوای ساڵانی 1945 وە لە حەفتاكان و هەشتاكان كۆتایی پێهات، هەندێك موستەعمەرەی بچووك ماون كە سەربەخۆیی خۆیان وەرنەگرتووە، ئیستعمار بەشێوەی كلاسیكی خۆی نەماوە هەموو ئەو وڵاتانە سەربەخۆیی خۆیان وەرگرتووە بە گوێرەی بەڵگەنامەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان وە بە پێی هەردووك بڕیارەكەی كۆمەڵەی گشتی 1960، سەبارەت بەو وڵاتانەی كە (وڵاتی خاوەن سەرۆكایەتی) و سەربەخۆن و ئەندامن لە نەتەوە یەكگرتووەكان و لەیەك گەڵ پێك نەهاتوون و چەندین نەتەوەی تیدا دەژیێت، هەرێمێك وەكو هەرێمی كوردستان یان شیشان، كشمیر، لەوانەیە لەڕووی ئاینەوە یان نەتەوەوە لەگەڵ زۆرینەی وڵاتدا جیاوازە، لەناو دەوڵەتێكدا دەژیت كە ئەم دەوڵەتە سیادەی خۆی هەیەو سەربەخۆیی خۆی هەیە و ئەندامە لە نەتەوە یەكگرتووەكان ئایا؟ ئەو هەرێمە چۆن دەتوانێت پیادەی مافی چارەی خۆنووسینی خۆی بكات، لێرەدا دوو بۆچوون هەیە یان ئەو هەرێمە جیابێتەوە سەربەخۆیی خۆی وەربگرێت، وەك ئەوەی كۆمەڵێك جمهوریەت كە لە یەكێتی سۆڤیەت جیابۆوە، یان ئەریتریا جنووب سودان لەدوای نەمانی شەری سارد ئەمانە بەشێك بوون لە وڵاتێكی زات سیادە.

بۆچونی دووەم: ئەو هەرێمانە بمێنەوە لەچوارچێوەی وڵاتەكانی خۆیان، بەڵام بەپێی دەستووری وڵات جا فیدراڵی بێت یان حوكمی زاتی.

ئەوانەی یاسایین سەیری حەقی مەسیر دەكەن، لە دوو ڕوانگە لەڕوانگەی یاسای نێو دەوڵەتی، لەڕوانگەی یاسای دەستووری.

یاسای دەستووری: لە زۆربەی وڵاتان بە گوێرەی دەستورەكانیان رێگە نادەن وڵاتەكەیان پارچە پارچە بێت، خۆشبەختانە لەدەستووری عێراق ئەم ماددەیە نەماوە. یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو رێگەی دابوو، ماددەیەك لەماددەكانی دەستووری خۆی هەر لەسەر ئەم بنەمایە لێك جوودا بۆوە، كە ئەمەیان لەدەستووردا خۆی چەسپاندبوو، لە یوغسلافیا شتێكی نزیك لەمە هەبوو. لە هەندێك وڵاتی هەژاری وەك ئەسیوپییا، ڕێگە دەدەن هەر هەرێمێك جیاببێتەوە، بەڵام بەكۆمەڵێك رێكاری یاسایی. لەدەریای كاریبی هەرێمێك هەیە هەمان مافی پێدراوە، كە بە پێی دەستوور دەتوانێت جیاببێتەوە، ئەم دوو وڵاتەی لێدەرچێت هیچ وڵاتێك نیە باس لەجیابوونەوەی هەرێمەكان بكات. لەناو دەوڵەتی مەركەزی كورد هەوڵیدا پێش دەستوور بنووسرێتەوە ماددەیەك تیایدا جێبكاتەوە، بەڵام نەیتوانی بۆ ئەوەی دەساڵ جارێك ڕاپرسی بكرێت لەسەر ئەوەی هەرێمی كوردستان، چۆن بتوانێت پیادەی مافی چارەی خۆنووسین بكات، لەیاسای ئیدارەی دەوڵەتی عێراقی 2004 دەرچووبوو، نووسرابوو دیباجەكە بەشێكە لە یاسای ئیدارەی دەوڵەی عێراقی، دواتر نەیان هێشتیان چونكە لەقانوونی ئیدارەی دەوڵەی عێراقی، لەماددەی 1 لەخاڵی ج نووسراوە، دیباجەكە بەشێكە لەم یاسایە.

كورد كەی دەتوانێت پیادەی مافی چارەی خۆنووسین بكات، ئەگەر گەلی عەرەب بیهەوێت لەگەڵ تۆ بژیت، پابەندی ئەو دەستوورەبێت و مافەكانت بپارێزێت ئەوكات تۆ ناتوانیت جیاببیتەوە.

زۆرجار كورد دەڵێت بەغدا پابەندی دەستوور نابێت، پێشێلی كردووە ئەگەر كێشەیەك لەنێوان هەرێمی كوردستان و حوكومەتی ناوەندا هەبێت كێ چارەسەری ئەم كێشەیە دەكات، بەپێی دەستووری عێراق دادگای فیدراڵی كێشەكان یەك لایی دەكاتەوە، لەكاتێكدا ئەم دادگایە بەفەرمانی برێمەر دامەزراوە، هێشتا بەیاسا دانەمەزراوە، لەنۆ قازی پێك هاتووە 3 شیعە، 2 سوننە، 2كورد، 1 توركمان، 1 مەسیحی، بۆیە ئەگەر لەكاتی ئێستا كێشەی خۆت گەیاندە ئەم شوێنە لەكاتی ئێستا هیچ شتێك لەبەرژەوەندی ئێمە بەدی نایەت. چونكە بەهیچ یاسایەك ئەم دادگایە دانەمەزاوە، گەلی هەرێمی كوردستان مافی چارەی خۆ نووسینی هەیە، ئەگەر ئەو مافەی هەیە ئالیەتەكانی پیادەی ئەم مافە چیە، رێكاری یەكەم ئەوەیە كە راپرسی گشتی بكرێت لە هەرێمی كوردستان، بەڵام كێشەیەكمان لێرەدا هەیە ئەویش ئەوەیە چ بنەمایەكی یاسایت هەیە، كە داوای راپرسی گشتی لە هەرێم بكەیت، لەو دەستوورەی عێراق كە ئێمە دەنگمان بۆیداوە، باسی راپرسی نەكراوە، تەنها لەدووشوێن یەكیان بۆ ئاڵوگۆڕی دەستوور، ئەویتر بۆ زیادكردنی هەرێمەكان.

رێكاری دووەمیش ئەوەیە كە ئەم پەرلەمانەی ئێستای هەرێم خۆی سەربەخۆیی رابگەیەنێت لە عێراقدا. چونكە بەپێی دەستووری عێراق ئەم پەرلەمانەی خۆمان بە دەستەیەكی شەرعی دادەندرێت، ئەم پەرلەمانی هەرێمە هەر یاسایەك ئەگەر دژ نەبێت لەگەڵ دەستوری عێراق ئەوا مافی تایبەتی خۆیەتی دەربكات، لەناو دەستوور شتێك نیە كە نابێ راپرسی نەكرێت.

لەسالی 1995 كاتێك راپرسی كیوبیك كرا، %49 لەگەڵ سەربەخۆیی بوون، %51 لەگەڵ مانەوە بوون لەگەڵ كەنەدا، بەڵام حوكومەتی كەنەدا پرسیارێكی لەدادگای فیدڕاڵ كرد، دەلێ ئەگەر ئەم راپرسیە سەركەوتوبا، ئایا ئەم سەربەخۆییەی كیوبیك بە پێی دەستوورەی كەنەدا بەپێ یاسای نێودەوڵەتی مەشروعە یان مەشروع نیە؟ وەڵامی دادگای یەكگرتووی كەنەدی بەم شەوەیەیوو: لەبەر ڕۆشنایی دەستووری كەنەداو قانوونی نێو دەوڵەتی جیابوونەوەی كیوبیك یاسایی نیە، بەڵام دەڵێت هەر هەرێمێك دەتوانێت جیاببێتەوە، ئەگەر سیاقەكە سیاقێكی غیر كۆلۆنیالیزمی بێت وەكو ئێستای ئێمە.

ئێستا ئێمە ترسمان هەیە كە دەلێن بودجەمان دەبڕێت، بەیانی ئەگەر بەهێزبن لێمان ئەدەن. چونكە ئەگەر شتێكی وابكەین لەوانەیە كەس دان بەسەر خۆیی ئێمەدا نەنێت. چونكە دەلێن ئێوە لەهەلبژاردنی سەرتاسەری عێراقدا بەشداری دەكەن، لەحوكومەتی ناوەندی نوێنەرتان هەیە، لەسوپادا بەشدارن، وەلەچوار چێوەی هەرێمی خۆتان خۆتان بەرێوە دەبەن.

حالەتی كۆسۆڤۆ: پەرلەمانی كۆسۆڤۆ لە 17/شوباتی/2008 بەزۆرینەی دەنگ بریاریاندا سەربەخۆیی رابگەیەنن لە سربیا، ئەوەبوو كۆمەڵێك وڵات دانیان پێدانا، بەڵام سربیا بڕیارەكەی رەفزكردەوە، ئەم بابەتە بووە كێشە لەنێوان سربیاو كۆسۆڤۆ، دادگای دادی نێودەوڵەتی گوتی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی كۆسۆڤۆ، خەرق نیە بۆیاسای نێودەوڵەتی، ئەمە زۆر گرنگە بۆیە ئێمە دەبێت پشت بەهاوشێوەی ئەم بریارەی دادگای دادی نێودەوڵەتی ببەستین، بۆیە پێم باشە پەرلەمانی كوردستان یاسایەك دەربكات بۆ ڕاپرسی لە هەرێمی كوردستان، ئەم بابەتە زۆر گرنگە و تائێستا ئەم یاسایەمان نیە ئەو وڵاتانەی تازە سەربەخۆییان وەرگرتووە، وەك كڕواتیا، تەیموور، سلۆڤاكیا سەرۆك كۆمار دەتوانێت داوای ریفراندۆم بكات، پاش ئەوەی زانی یاساكە هەیە، یان ژمارەیەكی دیاریكراو لەئەندامانی، یان رێژەیەكی دیاریكراو لە دەنگدەر، دەتوانن داوای ئیستفتا بكەن، یان سەرۆكی هەرێم داوای مووبادەرەیەك بكات، دەربارەی جیابوونەوەی هەرێم، یان سەرۆكی هەرێم بكەوێتە گفتوگۆ لەگەڵ بەغدا، بڵێ ئێمە ناتوانین لەگەڵ ئێوە بژین، چونكە سەرۆكی هەرێم نۆێنەری خەڵكی كوردستانە لەناوەوەو لەدەرەوەی وڵات، یان بڕیارێك ئەنجوومەنی ئاسایش وەریبگرێت، من پێم وانیە بتوانێت لەم بارودۆخەی ئێستا بریارێكی وا دەربكات، من پێم وایە باشترین ئالیەت یان ئەوەیە لەڕێگەی ڕاپرسی گشتی یان بریارێك لەلایەن پەرلەمانەوە دەربچێت، لێرەدا كێ سەرپەرشتی ئەم راپرسیە دەكات، بۆیە دەبێت ئێمە كۆمسیۆنی خۆمان هەبێت تایبەت بە هەرێمی كوردستان، نەك پشت بەهی حوكومەتی ناوەند ببەستین، كێ موسادەقە لەسەر ئەنجامەكەی دەكات، كێ حەقی هەیە بەشداری تێدا بكات ئایا؟ بەس هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان، یان هاووڵاتیانی ناوچەی جێناكۆك، یان هاووڵاتیانی دەرەوەی وڵات، ناكرێت ئێمە لەجیاتی كوردەكانی كەركوك بڕیار بدەین دەبێ ئەمانە لەنێو یاسای ڕاپرسیەكە جێگای بۆبكرێتەوە.

ئێمە ئەگەر دەستوورمان هەبایە ئێستا ئەم كێشەیە كۆتایی پێدەهات.

*