بەربەستەکانی بەردەم دابەشکردنی دەستەڵات لە سوریا

بەربەستەکانی بەردەم دابەشکردنی دەستەڵات لە سوریا


رۆستەم مەحمود , , سیاسەت



 

٨/٦/٢٠١٦ ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان ـ کوردستان، سەمینارێکی بۆ مامۆستان (رۆستەم مەحمود) لەژێر ناوی (بەربەستەکانی بەردەم دابەشکردنی دەستەڵات لە سوریا) سازکرد.

دەوڵەتی سوریا : لەدامەزراندنیەوە تاوەكو  دابەشبوونی .

چەمكی دەوڵەتی ئێستای سوریا لەئەنجامی بەرجەستەبوونی سێ هۆكاری مێژوویی دروست بووە كە بریتین لە:

وەك دەرەنجامێك لەدابەشكردنی پاشماوەی دەوڵەتی عوسمانی لەئاكامی بارودۆخی دوای جەنگی جیهانی یەكەم وڵاتە زلهێزەكان توانیان دوبارە پەیوەندیەكانی ویلایەتەكانی عوسمانی بەشێوازێكی نوێ دابرێژنەوە لەسەر بناغەی لێكدانی چەند ویلایەتێكی عوسمانی بۆ پێكهێنانی دەوڵەتی تازەو نوێ . بۆیە هۆكاری سەرەكی ودینامیكی سیاسەتی نوێخوازی لەسوریا بریتی بوو لە تێكەڵ كردنی هەردوو ویلایەتی حەلەب و دیمەشق لەسوریا، جگە لە بەشی باكووری حەلەب و باشووری ویلایەتی دیمەشق، بەم جۆرەش لە سووریا دووپێگەی شارستانی دوور لەروانگەیەكی چالاك پێكهات كەئەمەش بووە مایەی نیگەرانی بۆ سووریەكان كەدواتر هەمیشە سەرچاوەی گرنگیدان بوون بە هەستی نەتەوایەتی عەرەبی .

دیموكراسیەتی بۆرجوازی، كەسایەتی مەركەزی لە تاكی سووری دا :

دیموكراسیەتی بۆرجوازی لە سووریا هەمیشە بەشێوەیەكی شاراوە پاڵپشتی لەتایفەگەری كردووە، لە كاتێكدا هەوڵی داوە لەژیانی رۆژانەدا عەرەبە سوننەكانی سووریا وەك كەسایەتیەكی مەركەزی دانیشتوانی شارەكان نیشان بدات بۆ شاردنەوەی ئەو دابەشكارییە تایفەگەریەی كە ئیستیعماری فەرەنسی دروستی كردبوو، بەجۆرێك بۆرجوازیەتی سوننەكان لەرووی سیاسی و ئابووری و رۆشەنبیریەوە دیاردەیەكی بەرچاو بوو، بەڵام لەدوای ساڵانی چلەكانەوە پەیتا پەیتا رۆڵی پێكهاتەكانی تر لەنێو پێكهاتەی دەوڵەت و سوپادا دەردەكەوت، بەجۆرێك وای لێهات دوو گەل رۆڵی دەگێرا یەكێكیان سوپاو كەمینەكانی بەرێوە دەبردوو ئەوی تر خەڵكی مەدەنی و سوننەكان. بەڵام ئەو ململانێیە دواتر لەكودەتای حافیز ئەسەد ساڵی 1970 لەبەرژەوەندی گرووپی یەكەم یەكلا كراوە .

ئەسەد و نەتەوەگەرایەتی:

حافیز ئەسەد لەماوەی حوكمڕانی دەسەڵاتەكەیدا زۆر بەتوندی سیاسەتی پاكتاوی تایفەگەری و مەزهەبی دژی پێكهاتەكان پەیڕەو كرد، بەڵام توانیشی بەڵانسێك لەنێوان پێكهاتەكان پەیڕەوبكات. ئەسەد دوو رواڵەتی مەركەزی وەكو دوو هۆكار لەدەوڵەتی سووریادا پەیڕەو كرد، ئەویش قەبوڵكردنی ئەوەی كە سووریا لە رووی رواڵەتەوە وەك دەوڵەتێكی عەرەبی سوننە نیشان بدات، لەكاتێكدا عەلەوییەكانی سووریا جڵەوی سەرەكی سیاسەت و كاروباری سوپایان بەدەست بێت، دووەمیشیان ئەسەد توانی لەدەرەوەی سنووری سوریا هاوپەیمانیەتێك لەنێوان پێكهاتەكان بەرەو لوبنان و عێراق و توركیا و تەنانەت ئیسرائیلیش دروست بكات .

شۆرشی سوننە ستەملێكراوەكان :

دەسەڵاتی توندڕەوی عەلەوییەكان لە سووریا كە لە سەردەمی حوكمڕانی بەشار ئەسەددا بەتەواوی باڵی بەسەر لایەنی دارایی و ئابووریشدا گرت، بووە هۆی چەوساندنەوەی سوننەكان، كە دواتر بووە سەرەتاییەك بۆ سەرهەڵدانی شۆڕشی سووریا، بەڵام روانگەی دەربرینی سیاسی سوننەكان بۆ داواكاریەكانیان لە وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانەی كە پەیوەستن بە چۆنیەتی رێكخستنی دوارۆژی پەیوەندی نێوان پێكهاتەكانی گەلی سووریادا شكستی هێنا، بەتایبەتی لەرووی فەرمیەوە و لە لایەنی دیاریكردنی شێوازی فەرمی و مافی هاولاتی بوون لەو ولاتەدا بۆ نەهێشتنی جیاوازی تایفەگەری لە سووریادا .

رەتكردنەوەی دابەشكاری:

گەلێك هۆكار هەن كە بوونەتە ئاستەنگ لەبەردەم دروستكردنی نمونەیەكی سەركەوتووی دابەشكردنی دەستەڵاتی سیاسی لە نێوان پێكهاتەكانی سوریادا، گرنگترینیان لایەنی دیمۆگرافی پێكهاتەكان كە زۆر ئاڵۆزە و لەگەڵ سیستەمی هەرێمایەتی ناگونجێت، جگە لەهەوڵدانی عەلەوییەكان بۆ بەردەوامبوونیان لەدەستگرتن بەسەر جڵەوی دەستەڵات، لەبەرئەوەی عەلەوییەكان مەترسی ئەوەیان هەیە كە هەر دابەشكارییەكی سیاسی دەستەڵات بە پێی رێژەی دانیشتوان ئەنجام بدرێت ئەوا عەلەوییەكان وەكو كەمینە لەبەرامبەر سوننەكاندا دەردەكەون، بەتایبەتی لەرووی سیاسیەوە، ئەمە جگە لەئاڵۆزی كێشەی سووریا لەرووی ئیقلیمیەوە ،بەتایبەتی لەروانگەی ئێران و توركیاوە، بەڵام گەلێك نموونەی تری سەركەوتووش هەن كە سووریەكان دەتوانن وەكو چارەسەرێك پەیرەوی بكەن بۆ دابەشكرنی دەستەڵات لە وڵاتەكەیاندا.

مەقدۆنیا:

رێككەوتننامەی ئۆهرید لەساڵی 2001 توانی ئەم مەسەلەیە یەكلایی بكاتەوە لە رێگای سێ رێسای تایبەتەوە كە بریتی بوو لە دوبارە دیاریكردنی سنوور لەو هەرێمەی كە زۆرینەی دانیشتیوانی موسڵمانی ئەلبانین و رێژەی زۆرینەی دانیشتیوان بكرێتە پێوەرێك بۆ پرۆسەی هەڵبژاردن، هەموو بریارێكی رۆشنبیری لەسەر بناغەی تەوافوقی نێوان سەرجەم پێكهاتەكانی وڵات بنیات بنرێت .

ئێرلەندا:

رێككەوتنامەی بلفاست لەساڵی 1998 توانی كۆتایی بەململانێی نێوان پرۆتستانت و كاسۆلیكەكان بێنێت و رێككەوتنەكەش لەنێوان حكومەتی هەرێم و ناوەند بوو، لە نێوان بەریتانیا و ئێرلەندا، ئێرلەندا و ئێرەلەندای باكوور بەجۆرێك پێكهاتبوو لەسێ ئاستی گرنگ قابیل بۆ جێبەجێكردن و بەپێی رێككەوتنەكەش دەستەڵاتێكی فراوان دەدرێت بە جێگری وەزیر، بە مەرجێك ناسنامەی بریكاری وەزیر جیاوازبێت لەگەڵ خودی وەزیر و فراكسیۆنی كەمینەكانیش مافی ڤیتۆیان دەبێت، بۆ ئەوەی كەمینەكان توانای ئەوەیان هەبێت ئەگەر بڕیارێكی پەرلەمان لەبەرژەوەندی ئەواندا نەبێت، ئەوا توانای رەتكردنەوەی بریارەكەیان هەبێت .

مالیزیا:

دەستوری دابەشكردنی دەستەڵات لە وڵاتی مالیزیا بریتی بوو لە كورتكراوەی رێككەوتننامەی نێوان بەریتانیا و ئەندەنوسیا لەقۆناغی رزگار بوونی لەساڵانی پەنجاكانی سەدەی رابردوو. هەر بە پێی رێككەوتننامەكەش كۆمەڵێك بنەماڵەو مەمالیكی میلاویەكان دەستەڵاتێكی فراوانیان پێدرا و ئەنجوومەنی پیرانیش وەك دەزگایەكی یاسادانان هاوتای پەرلەمان كرا و یاساكانی مەدەنیش لەژیانی رۆژانەدا رۆڵێكی كارای هەبوو بۆ رازیكردنی كەمینەی ئەو چینی و هیندۆسانەی كە لەو وڵاتەدا دەژیان.