گفتوگۆی چاکسازیی سیستەمی کارکردن له‌ حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستاندا

گفتوگۆی چاکسازیی سیستەمی کارکردن له‌ حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستاندا


نێچیرڤان ئەحمەد , , سیاسەت



 


ڕۆژی ١٦ی ئه‌یلوولی ٢٠١٨ که‌ به‌رانبه‌ر بوو به‌ ڕۆژی دووشه‌ممه‌، ئه‌نستیتۆی توێژینه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدان-کوردستان، له‌ هه‌ولێری پایته‌خت، سه‌مینارێکی داخراوی بۆ (نێچیرڤان ئه‌حمه‌د) سه‌رۆکی دیوانی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیرانی هه‌رێمی کوردستان له‌باره‌ی (چاکسازیی سیسته‌می کارکردن له‌ حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان)دا گرێدا که‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌کی له‌و باسه‌دا، ڕوونکردنه‌وه‌ی پڕۆسه‌ی گۆڕین و نوێکردنه‌وه‌ی سیسته‌می ناوخۆی کارکردنی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران بوو.

له‌سه‌ره‌تادا به‌رپرسی ئه‌نستیتۆی توێژینه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدان (سه‌رۆ قادر) پێشه‌کییه‌کی له‌سه‌ر گرنگیی باسه‌که‌ پێشکه‌شکرد و ئاماژه‌ی به‌وه‌دا که‌ پرسی چاکسازی که‌یسێکی گرنگ و پڕبایه‌خی ئه‌نستیتۆ بووه‌ و هه‌میشه‌ له‌ ئه‌نستیتۆی توێژینه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدان هه‌وڵدراوه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ له‌به‌شی سیاسی و ئابوورییه‌وه‌ کاری له‌سه‌ربکرێت، به‌وه‌ش ڕێگه‌ی خۆشکرد سه‌میناریست ده‌ستبکات به‌ پێشکه‌شکردنی باسه‌که‌ی که‌ خۆی له‌ سێ ته‌وه‌ری چاکسازیی ناوخۆی حکومیدا ده‌بینییه‌وه‌.

سه‌رۆکی دیوانی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران (نێچیرڤان ئه‌حمه‌د) له‌به‌راییدا ئاماژه‌ی به‌وه‌دا له‌ ساڵی ٢٠١٣ه‌وه‌ یه‌که‌م هه‌نگاوی چاکسازی له‌‌سه‌ر ڕاسپارده‌ی سه‌رۆکی حکومه‌تی هه‌رێم به‌ڕێز (نێچیرڤان بارزانی) ده‌ستیپێکرد که‌ بریتی بووه‌ له‌ ده‌ستکاریکردنی په‌یکه‌ری ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران. ئه‌مه‌ش له‌سۆنگه‌ی ئه‌وه‌ی چاکسازیی کارگێڕی به‌بێ گۆڕینی په‌یکه‌ری بیرۆکراسی قورس ده‌بێت، ئه‌م ئامانجه‌ش به‌شێوه‌یه‌کی باش له‌گۆڕینی په‌یڕه‌وی ناوخۆی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیراندا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌. به‌وشێوه‌یه‌ش ئه‌و گۆڕانکارییانه‌ی ڕوونکرده‌وه‌ که‌ له‌باری په‌یکه‌ری حکومه‌تدا و په‌یوه‌ندیی دامه‌زراوه‌کان هاتۆته‌کایه‌وه‌.

له‌به‌شێکی دیکه‌ی قسه‌کانیدا سه‌رۆکی دیوان ڕۆڵ و پێگه‌ی فه‌رمانگه‌ و دامه‌زراوه‌ نوێیه‌کانی ڕوونکرده‌وه‌ و باسیشی له‌و فه‌رمانگه‌ ناکارایانه‌ کرد که‌ چیدی حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان پشتیان پێنابه‌ستێ. هه‌روه‌ها باسی له‌ په‌یڕه‌وی نوێی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران کرد که‌ وردتر هه‌ماهه‌نگی ده‌سازێنی و باشتر ڕۆڵی حکومه‌ت به‌ره‌وپێشه‌وه‌ ده‌بات و کارئاسانی زیاتر له‌نێوان حکومه‌ت و ده‌زگاکانیدا ده‌کات.

له‌ ته‌وه‌ره‌ی دووه‌می چاکسازییه‌کانی حکومه‌تی هه‌رێمدا باسی له‌ میکانیزمی چاکسازییه‌کان و په‌یوه‌ندی ئه‌نجوومه‌نی شار و شاره‌وانییه‌کانی په‌یوه‌ند به‌ ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیرانه‌وه‌ کرد و ئاماژه‌ی به‌وه‌دا که‌ پێویسته‌ هێڵه‌ گشتییه‌کانی دیاریبکرێت له‌ڕووی دامه‌زراوه‌یی و کارایی دامه‌زراوه‌کان و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی. "ئامانجی حکومه‌ت چالاکیی زۆرتر و دابه‌شکردنی ڕۆڵه‌ له‌سه‌ر ئاستی چه‌ندێتی و جۆرێتی له‌ خزمه‌تگوزاریدا به‌شێوه‌یه‌کی ناناوه‌ندێتی" ئه‌مه‌ قسه‌ی سه‌رۆکی دیوان بوو.


دواتر هه‌نگاوه‌کانی جێبه‌جێکردنی بنه‌مای "یه‌ک په‌نجه‌ره‌یی" ڕوونکرایه‌وه‌ که‌ جۆرێکه‌ له‌ ئیداره‌دانی هاوچه‌رخ به‌ دیاریکردنی خزمه‌تگوزاری و ڕۆڵی فه‌رمانگه‌کان و ورده‌کارییه‌کانی پلان بۆ فه‌رمانگه‌کان و پێدانی ڕێکاری چالاکی و خشته‌ی ده‌سه‌ڵاته‌کان و جێبه‌جێکردنیان که‌ به‌ گشتی له‌ سیسته‌می نوێدا هه‌موو ئه‌و چالاکییه‌ داینامیکیانه‌ی حکومه‌ت له‌ ژێر ڕۆشنایی چالاکییه‌کانی سکاڵا و پێشنیاره‌کان و به‌دواداچوون و هه‌ڵسه‌نگاندن به‌ڕێوه‌ده‌چن. که‌ له‌و ڕێیه‌وه‌ کاروباری "ده‌ستبه‌جێ و خێرا" له‌ڕووی کاته‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌چێت و خه‌رجی سه‌رشانی حکومه‌ت که‌مده‌بێته‌وه‌ و متمانه‌ی نێوان خه‌ڵک و حکومه‌ت هه‌ڵده‌کشێت و ڕێگری له‌ گه‌نده‌ڵی ده‌کرێت و ئاسانکاری له‌ به‌ڕێوه‌بردنی ته‌کنه‌لۆژیای زانیاریدا پێشده‌خات.


پێشخستنی باری ژمێریاری و به‌ڕێوه‌بردنی باج و سامانه‌ داراییه‌کان و سیسته‌می بانکی و دڵنیایی و پێکهێنانی قه‌رزی حکومی، به‌شێکن له‌و لایه‌نه‌ داراییانه‌ی چاکسازییان تێداده‌کرێت، که‌ تێیدا له‌ جیاتی لیژنه‌ و ده‌سته‌کان که‌ خه‌رجی زۆری تێده‌چێت، سیسته‌می ئه‌نجوومه‌نه‌کان کاراده‌کرێن که‌ بڕیاری ستراتیژی ده‌ده‌ن.


له‌به‌شێکی دیکه‌دا (نێچیرڤان ئه‌حمه‌د) باسی له‌ چالاکی پشکنینی گشتی کرد که‌ چۆن ده‌توانێت له‌ڕێی ڕاپۆرت و به‌دواداچوونه‌کانی، چاکسازی له‌ حکومه‌تدا بکات و ڕۆڵی هه‌بێت له‌ حکومه‌تسازی. وه‌ چالاکی هاوبه‌ش و هه‌ماهه‌نگی نوێ له‌نێوان وه‌زاره‌ته‌کان ڕوونکرایه‌وه‌ له‌ بواری داڕشتنی سیاساتی گشتیی حکومه‌تدا.


ئه‌و ڕوونیکرده‌وه‌: خزمه‌تی جۆراوجۆر و بونیادنانی توانا و یه‌کسانی و هاوسه‌نگی و درووستکردنی سیسته‌می ته‌کنه‌لۆژیای زانیاری ئامانجی ئێستای حکومه‌تن. جگه‌ له‌ چاککردنه‌وه‌ی فه‌رمانگه‌ و دامه‌زراوه‌کان که‌ چوار بواری وه‌کو: نه‌هێشتنی فه‌رمانگه‌ی ناپێویست و یه‌کخستنی فه‌رمانگه‌ و گۆڕینی په‌یوه‌ندی فه‌رمانگه‌کان و نوێکردنه‌وه‌ی فه‌رمانگه‌کان ده‌گرێته‌وه‌. جگه‌ له‌ کاری له‌پێشینه‌ی هه‌ر وه‌زاره‌ت و فه‌رمانگه‌یه‌ک که‌ ده‌بێت بۆ سوودی گشتی و بایه‌خی کرده‌یی و نه‌هێشتنی ڕۆتین و سیسته‌می هاندان له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رهه‌مهێنان و پشتبه‌ستن به‌ ستانداردی هاوچه‌رخ و پێشخستنی وه‌زاره‌ته‌کان و گۆڕانی دیموکراسی و ناناوه‌ندێتی له‌ کارگێڕیدا و چاکسازیی له‌ یاسا و ڕێنماییه‌کانیشدا بگرێته‌وه‌.


له‌به‌شێکی دیکه‌ی قسه‌کانیدا سه‌رۆکی دیوانی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران باسی له‌وه‌ کرد که‌ ئه‌گه‌رێکی سه‌ره‌کی ئه‌م پڕۆسه‌ی چا کسازییه‌ ئه‌وه‌ده‌بێت، وه‌زاره‌ته‌کانی حکومه‌ت له‌ ١٩ وه‌زاره‌ته‌وه‌ بۆ ١١ وه‌زاره‌ت که‌مبکرێنه‌وه‌، به‌مه‌ش ئیداره‌دان خێراتر ده‌بێت و ئه‌رکی دارایی سه‌ر شانی حکومه‌تیش که‌متر ده‌بێته‌وه‌.
سه‌رۆکی دیوان له‌ ماوه‌ی دوو کاتژمێردا دوو هێڵی گشتی چاکسازی به‌ کۆمه‌ڵێک ورده‌کاری و زانیارییه‌وه‌ ڕوونکرده‌وه‌ و ئاماژه‌ی به‌وه‌شدا هێڵی سێیه‌م که‌ ده‌بێته‌ باسی دواتری سه‌میناری ئه‌نستیتۆ، زۆر زانیاری دیکه‌ له‌باره‌ی ئامانج و میکانیزمه‌کانی چاکسازی ڕوون ده‌کاته‌وه‌. له‌ به‌شی دووه‌می سه‌میناردا، ئاماده‌بووانی سه‌مینار که‌ پێکهاتبوون له‌ به‌ڕێوه‌به‌رانی گشتی حکومه‌ت و توێژه‌ر و نووسه‌ران، چه‌ندین بۆچوون و ڕای یاسایی و سیاسییان له‌سه‌ر پڕۆژه‌که‌ ده‌ربڕی.

جێی باسه‌ ده‌سته‌ی ئه‌نستیتۆی توێژینه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدان، له‌سۆنگه‌ی پێویستیی چاکسازی و قۆناغی ناسک و گرنگی کوردستاندا، ئاماژه‌ی به‌وه‌دا که‌ ڕوونکردنه‌وه‌ی زیاتری چاکسازییه‌کان و ئامانجه‌کانی له‌ سه‌میناره‌کانی داهاتوودا به‌رده‌وامده‌بێت و بۆچوونی زانستی ئه‌نستیتۆ و ئاماده‌بووانیش له‌سه‌ر پڕۆژه‌که‌ به‌ نووسراو ڕاده‌ستی لایه‌نی په‌یوه‌ندیداری پڕۆژه‌ ده‌کرێت.