ئەگەرەكانی ئەنجامدانی هەڵبژاردن یان دواخستی .. سیناریۆ و دەرئەنجامەكانی

ئەگەرەكانی ئەنجامدانی هەڵبژاردن یان دواخستی .. سیناریۆ و دەرئەنجامەكانی


شێرزاد نەجاڕ , , سیاسەت





ڕۆژی دووشەممە 27ی ئابی 2018 ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان- كوردستان، سەمینارێكی ڕاشكاوانەی بۆ بەشێك لە دەستەبژێری ئەكادیمی و سیاسەتكاران و توێژەر و نووسەران لەشاری هەولێر سازدا. سەمینار بابەتی "ئەگەرەكانی دواخستن یان ئەنجامدانی هەڵبژاردن"ی لە ڕووی یاسایی و سیاسی و دیموگرافی و ئابورییەوە كردە تەوەرەی گفتوگۆ، هاوكات لەسەر ئاستەكانی دۆخی ناوخۆ و هەرێمی و جیهانی، شەنوكەوی پرسەكە كرا و تێیدا هەموو سیناریۆكان و لایەنە باش و خراپەكان لەوبارەیەوە ڕوونكرانەوە. قسەكەرانی سەرەكی سەمینار پێكهاتبوون لە (د.شێرزاد نەجار، د.دڵشاد میران، شوان محەمەد تەها، د.عومەر نورەدینی). كە هەر یەكێكیان لە ڕەهەندی جیاوازەوە تەوەرەكەیان شەنوكەو كرد.

 

پسپۆری زانستییە سیاسییەكان (پ.د.شێرزاد نەجار) لە سەرەتای سەمینار و لەبەشی هەرە گرنگی قسەكانیدا پێیوابوو لەڕووی یاساییەوە دواخستنی هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی هەرێمی كوردستان نایاساییە، بە تایبەت دوای ئەوەی پەرلەمان پێشووتر بۆ ماوەی دوو ساڵ تەمەنی خۆی دریًژكردۆتەوە (تمدید). ئەم درێژكردنەوەیە و دواخستی هەڵبژاردن زیان لە سیمای دیموكراسیی هەرێم دەدات و زەبر لە شەرعییەتی سیاسی هەرێم دەدات. پاساوی درێژكردنەوەی تەمەنی پەرلەمان بەپێی پێشینەی یاسایی وڵاتان و بنەما دەستوورییەكان، تەنیا لە دوو دۆخی نائاساییدا، ئەنجامدەدرێت، ئەوانیش یان ڕوودانی شەڕە یان كارەساتی سرووشتییە كە دامودەزگای وڵات لەبەر دژواریی دۆخ نەتوانن ئامادەسازی بۆ هەڵبژاردن بكەن، بەپێچەوانەوە درێژكردنەوە بەبێ پاساوی گونجاو، زیان بە نوێبوونەوەی دەسەڵات و شەرعییەت و دەنگی خەڵك دەگەیەنێت. بەتایبەت لە كاتێكدا كە پۆستی سەرۆكایەتی هەرێم نەماوە و ئەو ئەركە بۆشایی یاسایی تێكەوتووە، پەرلەمان جگە لە پێڕاگەیشتنی كارە گرنگەكانی چاودێری و دارایی، پێویستە چارەسەر بۆ ئەو پرسەش بدۆزێتەوە، ئەوەش پێویستی بە پەرلەمانێكی نوێ و كارا هەیە. جگە لەوەی بەشێك لە حزبەكان رۆڵ و چالاكییان لە نێو پەرلەماندا فەرامۆش كردووە و ئەوەش كاریگەری نابەجێی لەسە دۆخی حوكمڕانی و چالاكیی حكوومەت هەبووە. خۆ گەر درێژكردنەوەی ماوەی پەرلەمان لەگەڵ بەرژەوەندیی گشتی ڕێككەوتبا، دەكرا ئەو پڕۆسەیە بە یاسایی دابنێین، بەڵام پێناچێت دۆخێكی نائاسایی هەبێت كە ڕێگە بدات ئەو ماوەیە درێژ بكرێتەوە.

(د.دڵشاد میران) لە پاژی دووەمی قسەكەراندا پێی وایە، بەهۆی ئەو كێشە و گرفتە ئابوری و سیاسییانەی كوردستانی گرتۆتەوە و هێشتاش كاریگەرییەكەی ماوە، هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان وەكو پێویستییەك، میكانیزمێكی دیموكراسی و گونجاوە بۆ نوێكردنەوەی دەسەڵات و درووستكردنەوەی متمانە و داڕشتنەوەی شەرعییەتی سیاسیی حكومەت. بە تایبەت كە ڕۆڵی پەرلەمان لە دوو ساڵی ڕابردوودا بووبە بەشێك لە فراوانكردنی كێشە و ململانێی سیاسی نەك چارەسەر بۆ كێشەكان. ئەمە جگە لەوەی كشانەوەی حزبەكانی دەرەوەی حكومەت، كاریگەری هەبووە لەسەر پێناسەكردنەوە و پرسیار لەسەر شەرعییەت و مەشروعییەتی سیاسیی حكوومەت. هەروەها بۆشاییەكی سیاسی لە پۆستی سەرۆكایەتیی هەرێم پەیدابووە، كە گەر پەرلەمانێكی كارا بە دەنگی ڕاستەقینەی خەڵك درووست نەبێت، قورس دەبێت یاسای نوێ و ڕێككەوتنی نوێ لەبارەی ئەو كێشەیەوە ئەنجامبدرێت. لە دۆخێكدا كە پەرلەمان رۆڵی خۆی لەدەستداوە و پۆستی سەرۆكایەتی هەرێم بۆشایی تێكەوتووە وحكومەتی بنكە فراوانیش بوونی نەماوە، بۆ كۆمەڵێ ڕێسا و رێككەوتن و یاسای نوێ، پەرلەمانێكی نوێ پێویستە، كە بە میكانیزمی هەڵبژاردن دێتەدی.

 

میران وای بۆدەچێت، دواخستنی هەڵبژاردن گورزێكی كوشندەیە لە دامودەزگاكانی وڵات، بە تایبەت لەم بارودۆخەدا كە هەموو جیهان چاودێری كۆمەڵَگەی ڕاگوزاری دیموكراسیی كوردی دەكەن، ئەو پێیوایە هەرچەند كێشەیەكی بوونیادی هەیە لەنێو دامەزراوەی پەرلەمانی كوردستاندا، ئەو كێشەیەش ئەوەیە حزبەكان ئەندام و كادیری سیاسی ناكارا و سەرەتایی حزب دەنێرنە پەرلەمانەوە، بەڵام دواجار بوونی پەرلەمان بۆ تێپەڕاندنی سەختییە سیاسی و ئابورییەكان پێویستە، بەتایبەت ئەگەر ببێتە هۆی ڕێككەوتن و یاساسازی نوێ.

 

لەبەشی سێیەمی قسەكاندا (شوان محەمەد تەها) بۆچوونەكانی لەسەر باسەكە خستەڕوو، ئەو پێیوایە بە لەبەرچاوگرتنی پێویستییەكانی هەڵبژاردن وەك میكانیزمێكی گرنگی دیموكراسی، بەڵام دواجار هەر پڕۆسەیەك لە دواخستن یان دوانەخستنی، ئێمە بەرەو تەبایی و ڕێككەوتن ببات، ئەگەرنا لە ناسەقامگیریدا كوردستان زیان دەكات. پێویستمان بەوە هەیە بەپێی واقیعی كۆمەڵایەتی و سیاسیی خۆمان ئاراستەی پڕۆسەی دیموكراسی بكەین و لە بارودۆخی ئێستای كوردستان ورد بینەوە، بۆیە هەر ڕێگەیەك گرژی نێوان لایەنەكان زیاتر بكات و ببێتە هۆی دەستتێوەردانی زیاتری وڵاتان لە كوردستان، ئەوا دەبێت خۆی لێ بپارێزین. هەر لەبەر ئەوەشە گەر جۆرێك لە سازان هەبێت سەبارەت بەو پرسە، لەوانەیە قازانجی بۆ هەموو لایەن زیاتر بێت لە زیانەكانی. بەڵام دواخستنی هەڵبژاردن جۆرێك لە پاشەكشەی دیموكراسی پیشان دەدات، كە كۆمەڵگەكەمان لە بەرانبەر ئاستەنگی زیاتری لەمشێوەیە قورس خۆی ڕادەگرێت.

 

(د.عومەر نورەدینی) لەبەشی چوارەمی قسەكارانی سیمیناردا، بەشێك لە بۆچوونەكانی لەسەر هەمان باس خستەڕوو. ئەو پێیوایە: دامەزراوە دەستووری و سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان لە ماوەی ڕابردوودا لە پەیوەندییەكی باشدا بوونە لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا، كە ئەو سیمایە زۆر ستراتیژییە و ناكرێت دەستی لێ بەردەین. بەشێكی ئەو پەیوەندییە ستراتیژییەش بۆ بوونی ئەو جۆرە لە دیموكراسی و هەڵبژاردنە دەگەڕێتەوە كە لە هەرێمی كوردستاندا پیادەكراوە. دەبێت ئەوە ڕوون بێت كە هەڵبژاردن میكانیزمی هەرە سەرەكیی نوێبوونەوەی دەسەڵات و شەرعییەتی سیاسیی وڵاتە و ئامرازی سەرەكی تازەبوونەوەی دیاردەی سیاسییە. بەتایبەتی كە قەیرانی ئابوری بەرۆكی هەرێمی كوردستانی بەرنەداوە، نوێبوونەوەی ئەو دەسەڵاتە دەبێتە هیوایەك بۆ تێپەڕاندنی سەختییەكانی قۆناغەكە. ئەنجامدانی هەڵبژاردن یان دواخستنی پرسێكە كە لە ڕووی دەستوورییەوە لە كوردستاندا، ڕێكنەخراوە. ئەمە بڕیار دەخاتەوە بەردەم حزبە سیاسییەكانی كوردستان نەك لایەنێكی فەرمیی یاسایی، هەرلەبەر ئەوەیە ڕێككەوتن لە نێوان حزبەكاندا زۆر گرنگە بە ئاراستەی پاراستنی ئەزموونەكە و سەقامگیریی هەرێمی كوردستاندا. گەر پارتی دیموكراتیی كوردستان بتوانێت بە پاراستنی ئارامییەوە هەموو لایەنە سیاسییەكان بخاتە نێو پڕۆسەی هەڵبژاردنەوە، ئەوە پڕۆسەكە سەركەوتووتر دەبێت لەوەی بەشێك لە حزبەكان ناڕازی بن. ئەوەی تێبینی دەكرێت ئەوەیە كە بیانووەكانی دواخستنی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان، زۆر لاواز و تەكنیكین و پاساوی دواخستنەكەی نادەن، لەبەرانبەردا پێویستیی ئەنجامدانی پڕۆسەكە گرنگتر و گەورەتر دەردەكەوێت بۆ ئەم دۆخەی هەرێمی كوردستان.

 

لەنێوەرۆكی گفتوگۆكەدا دوو چەمك وەكو پێوەر بۆ هەڵسەنگاندنی ئەنجامدان و نەدانی هەڵبژاردن هاتەپێش، كە بریتین لە "دیموكراسی و سەقامگیری". ئەم دوو چەمكەش پێویستە لە ڕوانگەی جەماوەر و حكومەتی هەرێمی كوردستان و دونیای دەرەوەڕا ببینرێن و هەڵسەنگێندرێن.